Prawo dla anestezjologów

Na jakie rodzaje działań lekarskich pacjent musi wyrazić swoją zgodę?

Forma udzielenia zgody

Czynności medyczne zostały przez ustawodawcę pogrupowane w zależności od ich wagi i stopnia ryzyka i odpowiednio obwarowane niezbędnymi przesłankami wymaganymi dla skuteczności udzielanej zgody. Kryterium to pozwala na wyróżnienie dwojakiego rodzaju interwencji.

Pierwsze to zabiegi operacyjne i interwencje stwarzające stan podwyższonego ryzyka (art. 34. ustawy o zawodzie lekarza z 5 XII 1996 r., Dz.U. nr 28, poz.152 z późn. zm.).
Drugą grupę stanowią pozostałe badania i zabiegi (art. 32. u.o z.l.), w stosunku do których, o ile ustawa nie stanowi inaczej, zgoda może być udzielona ustnie, jak również w formie uproszczonej per facta concludentia (art. 32.7. u.o z.l), czyli przez takie zachowanie, które w sposób nie budzący wątpliwości wskazuje na wolę poddania się proponowanym przez lekarza czynnościom medycznym. Do grupy czynności medycznych nie stwarzających stanu podwyższonego ryzyka z art. 32 u.o z.l. zaliczamy pobieranie krwi do analizy.

Zgoda nie może mieć charakteru blankietowego, zawsze musi być wypełniona konkretną treścią. Nie można traktować jako zgody na zabieg odbieranego in blanco pozwolenia na leczenie umieszczanego na karcie przyjęcia do szpitala. Pogląd podobny wyraził w swym orzeczeniu Sąd Najwyższy (orzeczenie SN z 14 XI 1972 r. (I CR 403/72 ) wskazując, że automatycznie złożony podpis pacjenta na dokumencie stwierdzającym historię choroby nie może być potraktowany jako zgoda na zabieg. Zgoda formalna jest zgodą bez treści i w efekcie nie ma przymiotu zgody.

W praktyce w ramach podpisu pod historią choroby składanego w trakcie przyjęcia do szpitala pod stwierdzeniem "Wyrażam zgodę na leczenie i zobowiązuję się stosować do regulaminu szpitalnego" przyjmuje się przyzwolenie pacjenta na wykonanie szeregu podstawowych badań laboratoryjnych i specjalistycznych o ile nie narażają na ryzyko zdrowia chorego. Katalog tych badań jest dość obszerny i obejmuje m.in. pomiar ciśnienia tętniczego krwi, a także pobranie krwi żylnej do podstawowych analiz laboratoryjnych. Nie oznacza jednak, iż tego rodzaju czynności podjęto bez przyzwolenia - legalność działania oparta jest na przyjęciu istnienia zgody dorozumianej.

Tam, gdzie zachowanie pacjenta jest jednoznaczne, a brak przy tym ryzyka dla zdrowia czy życia, rozsądek każe korzystać z konstrukcji zgody dorozumianej. Przyjmuje się, że przy zabiegach o małym stopniu ryzyka wystarczy ogólnie wyrażona zgoda na leczenie i brak sprzeciwu, a już samo zgłoszenie się chorego do lekarza jest formą wyrażenia zgody na leczenie.

Testy na HIV

Ciekawym problemem przy pobraniu krwi jest wykonanie testów na obecność wirusa HIV. Na ten temat Zespół ds. AIDS Naczelnej Rady Lekarskiej przyjął w 1992 r. stanowisko o treści następującej:

  1. Lekarz przeprowadzający czynności diagnostyczne służące rozpoznaniu choroby nie ma obowiązku uzyskiwania zgody pacjenta co do zakresu wykonywanych badań (w tym badań w kierunku zakażenia wirusem HIV). Lekarz ma obowiązek poinformowania pacjenta na jego wyraźne żądanie o celu wykonywania badań diagnostycznych (w tym w kierunku rozpoznania zakażenia HIV ).

  2. W każdym innym przypadku na wykonywanie testów wykrywających zakażenie HIV należy uzyskać zgodę pacjenta.

Nie wolno uzależniać jakichkolwiek badań i zabiegów lekarskich od uprzedniego wykonania i wyników tych testów. Nie dotyczy to sytuacji opisanej w punkcie 1.

Domniemanie zgody ma zastosowanie również wtedy, gdy pacjent nie ma możliwości w żaden sposób wyrazić swojej woli (np. jest nieprzytomny), a interwencja medyczna dokonywana jest w jego interesie zdrowotnym - mamy podstawy sądzić, że chory znając fakty udzieliłby zgody. http://www.nil.org.pl/xml/nil/gazeta/numery/n2006/n200612/n20061217

Czy lekarz musi informować pacjenta o następstwach i powikłaniach terapii lekowej?

Lekarz, który nie poinformuje pacjenta o następstwach i ewentualnych powikłaniach terapii lekowej, naraża się na odpowiedzialność cywilną i karną z tytułu podjęcia w stosunku do pacjenta czynności leczniczych bez jego zgody!

Czynnościami leczniczymi są w rozumieniu prawa wszelkie działania, jakie lekarz podejmuje w stosunku do pacjenta na etapie profilaktyki, diagnozy oraz w trakcie terapii i rehabilitacji. Bez wątpienia czynnością leczniczą w procesie leczenia ambulatoryjnego jak również w trakcie hospitalizacji jest wdrożenie terapii lekowej.

Lekarz rozpoczynający terapię ma obowiązek poinformowania pacjenta o normalnych, typowych następstwach działania leków oraz o znanych, często występujących powikłaniach. Czytelna informacja uzyskana przez pacjenta w tym zakresie stanowi podstawę do wyrażenia świadomej, a co za tym idzie ważnej zgody na leczenie. Zgoda wyrażona przez pacjenta, który nie został poinformowany o skutkach i następstwach danej czynności leczniczej jest wadliwa, co skutkuje nieważnością zgody. Leczenie pacjenta bez ważnej zgody jest równoznaczne z leczeniem bez zgody w ogóle, co naraża lekarza na odpowiedzialność cywilną (odszkodowawczą) i karną.

Należy podkreślić, że lekarz nie ma obowiązku informowania o następstwach i powikłaniach terapii lekowej pacjentów poniżej szesnastego roku życia, pacjentów, którzy nie są zdolni do zrozumienia przekazywanej im informacji z powodu swojego stanu psychicznego lub fizycznego oraz pacjentów, którzy nie chcą uzyskiwać żadnych lub wybranych informacji na swój temat.

W szczególnych przypadkach lekarz może ograniczyć informację dotyczącą negatywnych następstw i powikłań terapii lekowej. Dotyczy to sytuacji, w których rokowanie jest dla pacjenta niepomyślne, a ograniczenie "złych" informacji wpłynie zdaniem lekarza pozytywnie na stan zdrowia pacjenta. http://www.nil.org.pl/xml/nil/gazeta/numery/n2007/n200702/n20070219

Powrót do spisu zagadnień prawnych


08 października 2011